Osteoporoza - cichy zabójca kości

dr hab.n.med. Violetta Dymicka-Piekarska radzi

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) osteoporoza jest drugim, po chorobach układu krążenia, współczesnym problemem zdrowotnym. Co roku 20 października jest obchodzony jako Światowy Dzień Osteoporozy. W Polsce w 2010 r. odnotowano ponad 2 mln 700 tys. przypadków złamań związanych z osteoporozą u osób po 50 r.ż., w tym kobiety stanowiły 2 mln 247 tys., a mężczyźni 463 tys. Jak widać osteoporoza dotyka przede wszystkim kobiet, aczkolwiek od kilku lat obserwuje się wzrost zachorowań u mężczyzn. To dlatego hasło ubiegłorocznego Światowego Dnia Osteoporozy brzmiało: Prawdziwy mężczyzno: buduj swoją siłę od wewnątrz! Najnowsze opracowania podają, że złamania te są piątą co do częstości przyczyną zgonów osób starszych, po 75 r.ż. i jedną z najczęstszych przyczyn inwalidztwa.    

 

Osteoporoza nie jest chorobą pojawiającą się nagle. Rozwija się podstępnie i długo nie daje żadnych symptomów. Osteoporoza prowadzi do zwiększonej podatności kości na uszkodzenie, a nawet złamanie. Niestety w początkowym okresie choroby organizm nie odczuwa żadnych objawów wskazujących, że coś złego dzieje się z kośćmi. Dopiero po latach mogą pojawić się bóle, głównie pleców w okolicy kręgosłupa. Ale i te objawy często nie są kojarzone z osteoporozą.

 

Cechą charakterystyczną osteoporozy jest zwiększona łamliwość kości, która wynika ze zmniejszenia ich gęstości mineralnej i zaburzeń w strukturze. Prowadzi to do zmniejszenia się masy kostnej, kości stają się coraz słabsze. Wszystko to powoduje, że stają się bardzo podatne na złamania, do których może dojść już przy niewielkich urazach czy przeciążeniach. W zaawansowanej osteoporozie kości są odwapnione. Często pierwszym widocznym i odczuwalnym skutkiem tej choroby jest złamanie. Najczęściej dotyczy to kości kręgosłupa, szyjki kości udowej i nadgarstka. Najpoważniejsze dla zdrowia są złamania szyjki kości udowej, które bardzo często wymagają leczenia operacyjnego i charakteryzują się wysoką śmiertelnością. Niestety nie zawsze też udaje się powrócić do całkowitej sprawności. Charakterystycznym objawem osteoporozy może być również obniżenie wzrostu, którego przyczyną jest kompresyjne złamanie kręgosłupa. 

 

Osteoporoza przede wszystkim jest związana ze starzeniem się organizmu. Choruje na nią co trzecia kobieta, rozwija się po menopauzie, już po 40 roku życia. Odsetek chorujących na osteoporozę mężczyzn jest niższy, waha się od 12-33% i rozwija się w późniejszym wieku. Do powstania osteoporozy mogą przyczynić się m.in. choroby przewodu pokarmowego z zaburzeniami wchłaniania, zaburzenia hormonalne (nadczynność tarczycy, cukrzyca), choroby reumatyczne, niski poziom testosteronu u mężczyzn  lub stosowane leki np. sterydy, heparyna, leki przeciwpadaczkowe i nasenne. W tych przypadkach osteoporoza może rozwinąć się w każdym wieku.

 

Badaniem służącym do rozpoznania osteoporozy jest badanie densytometryczne kości, w którym oceniana jest ich gęstość mineralna. Zdjęcie RTG może uwidocznić jedynie zaawansowaną osteoporozę. Aby sprawdzić czy osteoporoza nam nie zagraża należy kontrolować gospodarkę wapniowo-fosforanową, poprzez oznaczanie m.in. stężenia wapnia i fosforu we krwi, wydalanie wapnia z moczem oraz stężenia witaminy D we krwi. Do innych badań laboratoryjnych służących do oceny ryzyka rozwoju osteoporozy należą m.in. oznaczanie stężenia parathormonu (PTH) i osteokalcyny. Badania takie wykonuje się także okresowo w trakcie leczenia.

 

Osteoporoza to proces nieuchronny, aczkolwiek istnieje kilka czynników sprzyjających i przyspieszających jej rozwój, np. nieprawidłowa dieta (uboga w białko), niedożywienie, mała aktywność fizyczna, niedostateczna ekspozycja na słońce oraz używki: palenie tytoniu i nadmierne spożycie alkoholu a także nadmierne picie kawy. Niektóre z tych czynników można wyeliminować, zmienić styl życia, aby opóźnić rozwój osteoporozy. Istotne jest ścisłe stosowanie się do zaleceń lekarskich i przestrzeganie pewnych działań profilaktycznych.

 

Co robić, aby uniknąć zachorowania na osteoporozę?

Bardzo ważnym elementem zarówno w zapobieganiu jak i leczeniu osteoporozy jest odpowiednia dieta, szczególnie bogata w wapń i witaminę D oraz owoce i warzywa. Wapń jest pierwiastkiem budulcowym, buduje kości i zęby, zapewniając im wytrzymałość i twardość. Najwięcej wapnia dostarcza mleko i jego przetwory (jogurty, kefiry, sery). Niestety w naszej diecie zawartość wapnia jest często znacznie mniejsza od zalecanych ilości. Trzeba także pamiętać, że niektóre pokarmy utrudniają wchłanianie wapnia, należą do nich szczaw i szpinak. Natomiast witamina D jest niezbędna dla wchłaniania wapnia w przewodzie pokarmowym. Niedobór witaminy D związany jest z poważnymi konsekwencjami dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Głównym źródłem witaminy D są ryby, zwłaszcza tłuste (śledzie, makrela), jaja, mleko i tran. Jest ona również wytwarzana w skórze po wpływem promieniowania słonecznego. Do wytworzenia witaminy D wystarczy jedynie 15-minutowe przebywanie na słońcu 2-3 dni w tygodniu. Niestety w naszym kraju odpowiednie nasłonecznienie występuje od jedynie latem (od czerwca do września), dlatego też warto korzystać z każdego słonecznego dnia.

Często sama dieta nie wystarcza i należy uzupełniać niedobory preparatami zawierającymi wapń i witaminę D. W aptekach dostępnych jest wiele tzw. suplementów diety zawierających te substancje, ale aby ich przyjmowanie było bezpieczne, należy to robić z rozsądkiem i pod kontrolą, z uwagi na możliwość przedawkowania, co może grozić poważnymi konsekwencjami m.in. kamicą nerkową. Natomiast bardzo ważna dla zapobiegania rozwoju osteoporozy jest aktywność fizyczna, która także ulega znaczącemu zmniejszeniu wraz z wiekiem. Specjaliści zalecają szczególnie uprawianie nordic-walking.

 

Warto połączyć więc przyjemne z pożytecznym: spacery, jazda na rowerze czy bieganie nad morzem  lub w górach słoneczne dni po witaminę D i dla wzmocnienia kości! W końcu mamy wiosnę, dzień jest coraz dłuższy i słońce świeci coraz mocniej…

 

dr hab. n. med. Violetta Dymicka-Piekarska

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku